WAQF (AMENDMENT) ACT, 2025

 

વકફ (સુધારા) અધિનિયમ, 2025: સારાંશ અને મહત્વના મુદ્દાઓ

વકફ (સુધારા) અધિનિયમ, 2025, જેને યુનિફાઇડ વકફ મેનેજમેન્ટ, એમ્પાવરમેન્ટ, એફિશિયન્સી, એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (UMEED) અધિનિયમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે ભારતમાં વકફ સંપત્તિઓના વહીવટ અને સંચાલનમાં સુધારો લાવવા માટે ભારતીય સંસદ દ્વારા એપ્રિલ 2025 માં પસાર કરાયેલો એક મહત્વપૂર્ણ કાયદો છે.

મુખ્ય જોગવાઈઓ અને ફેરફારો (મહત્વના મુદ્દાઓ):

• કાયદાનું નામ બદલવું: વકફ અધિનિયમ, 1995 નું નામ બદલીને યુનિફાઇડ વકફ મેનેજમેન્ટ, એમ્પાવરમેન્ટ, એફિશિયન્સી, એન્ડ ડેવલપમેન્ટ એક્ટ, 1995 (UMEED એક્ટ) રાખવામાં આવ્યું છે.
• વકફની વ્યાખ્યા:
  • આ કાયદો સ્પષ્ટ કરે છે કે વકફ ફક્ત ઘોષણા (declaration) અથવા દાન (endowment) દ્વારા જ બનાવી શકાય છે. "ઉપયોગ દ્વારા વકફ" (Waqf by user) નો ખ્યાલ (જ્યાં લાંબા સમયથી ધાર્મિક ઉપયોગને કારણે મિલકતને વકફ ગણવામાં આવતી હતી) ભાવિ વકફ માટે દૂર કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, આવા અસ્તિત્વમાં રહેલા વકફને જ્યાં સુધી વિવાદ ન થાય અથવા સરકારી જમીન તરીકે ઓળખવામાં ન આવે ત્યાં સુધી તે વકફ જ રહેશે.
  • ફક્ત એક વ્યક્તિ જે ઓછામાં ઓછા પાંચ વર્ષથી ઇસ્લામનું પાલન કરે છે અને જે મિલકતનો કાયદેસર માલિક છે, તે જ વકફની ઘોષણા કરી શકે છે.
  • વકફ-અલ-ઔલાદ (વંશજો માટેનું દાન) વારસદારો, જેમાં મહિલા વારસદારોનો સમાવેશ થાય છે, તેમના વારસાના અધિકારોનો ઇનકાર ન કરે તેવું હોવું જોઈએ.
• કેન્દ્રીય ડિજિટલ પોર્ટલ: વકફ સંપત્તિઓની નોંધણી, ઓડિટ અને હિસાબ માટે કેન્દ્રીય પોર્ટલ અને ડેટાબેઝ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે, જેનો હેતુ પારદર્શિતા અને કાર્યક્ષમતા વધારવાનો છે. મુતવલ્લીઓએ (વકફ સંપત્તિઓના સંભાળ રાખનારાઓ) છ મહિનાની અંદર તમામ સંપત્તિની વિગતો આ પોર્ટલ પર રજીસ્ટર કરવી ફરજિયાત છે.
• વકફ સંપત્તિઓનો સર્વે: વકફ સંપત્તિઓનો કોઈપણ પડતર સર્વે કલેક્ટર (અથવા નાયબ કલેક્ટરથી નીચેના રેન્કના અધિકારી) ને રાજ્યના મહેસૂલી કાયદા અનુસાર સર્વે કરવા માટે ટ્રાન્સફર કરવામાં આવશે.
• બોર્ડ અને કાઉન્સિલની રચના:
  • સેન્ટ્રલ વકફ કાઉન્સિલ: તેની રચનામાં વિવિધ જૂથોના પ્રતિનિધિત્વનો સમાવેશ કરવા માટે વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે, જેમાં બિન-મુસ્લિમો (૨૨ સભ્યોમાંથી ૪ સુધી, એક્સ-ઓફિશિયો સિવાય) અને ઓછામાં ઓછી બે મુસ્લિમ મહિલાઓનો સમાવેશ ફરજિયાત છે.
  • રાજ્ય વકફ બોર્ડ: તેની રચનામાં બે બિન-મુસ્લિમ સભ્યો (૧૧ માંથી, એક્સ-ઓફિશિયો સિવાય), ઓછામાં ઓછી બે મુસ્લિમ મહિલાઓ, અને શિયા, સુન્ની, બોહરા અને આઘાખાની જેવા વિવિધ મુસ્લિમ સમુદાયોના પ્રતિનિધિત્વનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. બોહરા અને આઘાખાનીઓ માટે અલગ બોર્ડ ઓફ ઔકાફની સ્થાપના કરી શકાય છે.
• વકફ ટ્રિબ્યુનલ્સ: ટ્રિબ્યુનલની રચનામાં સુધારો કરવામાં આવ્યો છે. હવે ટ્રિબ્યુનલમાં વર્તમાન અથવા ભૂતપૂર્વ જિલ્લા અદાલતના ન્યાયાધીશ અધ્યક્ષ તરીકે અને રાજ્ય સરકારના વર્તમાન અથવા ભૂતપૂર્વ સંયુક્ત સચિવ નો સમાવેશ થશે. ટ્રિબ્યુનલના આદેશો સામે હાઈકોર્ટમાં ૯૦ દિવસની અંદર અપીલ કરી શકાય છે.
• કલમ 40 દૂર કરવી: મૂળ વકફ અધિનિયમની કલમ 40, જે વકફ બોર્ડને મનસ્વી રીતે સંપત્તિઓને વકફ તરીકે જાહેર કરવાની મંજૂરી આપતી હતી, તેને દૂર કરવામાં આવી છે. હવે કોઈ મિલકત વકફ છે કે કેમ તે નક્કી કરવાની સત્તા રાજ્ય સરકાર દ્વારા નિયુક્ત કલેક્ટરથી ઉપરના રેન્કના અધિકારી ને સોંપવામાં આવી છે, જે તપાસ કરશે.
• ટ્રસ્ટોને બાકાત રાખવા: આ અધિનિયમ ટ્રસ્ટ અને વકફ વચ્ચે કાનૂની અલગતા સ્થાપિત કરે છે, જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે મુસ્લિમો દ્વારા બનાવેલા ટ્રસ્ટો, જે અન્ય કાનૂની જોગવાઈઓ દ્વારા સંચાલિત થાય છે, તે વકફ નિયમનો હેઠળ ન આવે.
• નાણાકીય સુધારાઓ: વકફ સંસ્થાઓનું વકફ બોર્ડમાં ફરજિયાત યોગદાન ૭% થી ઘટાડીને ૫% કરવામાં આવ્યું છે. વાર્ષિક ₹૧ લાખથી વધુ કમાણી કરતી સંસ્થાઓનું સરકારી આદેશિત ઓડિટ કરાવવું ફરજિયાત છે.
• આદિવાસી જમીનોનું રક્ષણ: આ અધિનિયમ બંધારણની અનુસૂચિ V અને VI હેઠળ આવતી જમીનો પર વકફની સ્થાપના પર સ્પષ્ટપણે પ્રતિબંધ મૂકે છે, જેથી આદિવાસી અધિકારોનું રક્ષણ થાય.
• મર્યાદા કાયદાની લાગુ પડતી: વકફ અધિનિયમ, 1995 ની કલમ 107 ને દૂર કરવામાં આવી છે, જેનાથી વકફ અધિનિયમ હેઠળની કાર્યવાહીઓ પર મર્યાદા અધિનિયમ, 1963 લાગુ પડશે.

ઉદ્દેશ્યો અને તર્ક:

આ સુધારાઓનો હેતુ વકફ સંપત્તિઓના સંચાલનમાં રહેલી વિવિધ ખામીઓ અને પડકારોને દૂર કરવાનો છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• પારદર્શિતા અને જવાબદારી વધારવી.
• વ્યવસ્થાપનને મજબૂત બનાવવું અને ગેરવહીવટ તેમજ જમીન પર અતિક્રમણ અટકાવવું.
• નોંધણી પ્રક્રિયાઓ અને વિવાદ નિરાકરણને સુવ્યવસ્થિત કરવું.
• સમુદાયના વિકાસ અને કલ્યાણ માટે વકફ સંસાધનોનો યોગ્ય ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવો.
• વકફ બોર્ડની રચનામાં સર્વસમાવેશકતા અને વિવિધતાને પ્રોત્સાહન આપવું.

વિવાદો અને પડકારો:

સરકારના પારદર્શિતા અને કાર્યક્ષમતાના ઉદ્દેશ્યો હોવા છતાં, આ કાયદાને ટીકાનો સામનો કરવો પડ્યો છે. કેટલાક વિરોધ પક્ષો અને મુસ્લિમ સંગઠનો દલીલ કરે છે કે તે મુસ્લિમોના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે અને સમુદાયની ધાર્મિક સ્વાયત્તતાને નબળી પાડે છે. આના પર ચિંતાઓ ઉભી કરવામાં આવી છે:

• વકફ સંપત્તિઓ પર વધતું સરકારી નિયંત્રણ.
• વકફ બોર્ડમાં બિન-મુસ્લિમ સભ્યોનો સમાવેશ.
• "ઉપયોગ દ્વારા વકફ" ને દૂર કરવું અને વકફ સંપત્તિની સ્થિતિ નક્કી કરવા માટેની નવી પ્રક્રિયા.

આ અધિનિયમની બંધારણીયતાને પડકારતી અરજીઓ ભારતના સર્વોચ્ચ અદાલતમાં દાખલ કરવામાં આવી છે. વકફ (સુધારા) અધિનિયમ, 2025 ભારતમાં વકફ સંપત્તિઓને સંચાલિત કરતા કાનૂની માળખામાં એક મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન દર્શાવે છે, અને તેના પરિણામો અંગે ongoing ચર્ચાઓ અને કાનૂની પડકારો ચાલુ છે.