ટેબ્લેટ (ગોળી) આપણા શરીરમાં કેવી રીતે કામ કરે છે

 ટેબ્લેટ (ગોળી) આપણા શરીરમાં કેવી રીતે કામ કરે છે, તેની આખી પ્રક્રિયાને વિગતવાર (Step-by-Step) સમજીએ.

વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં આ આખી પ્રક્રિયાને Pharmacokinetics (ફાર્માકોકાઈનેટિક્સ) કહેવાય છે, જેના મુખ્ય ૪ તબક્કા છે: Absorption (શોષણ), Distribution (વહેંચણી), Metabolism (ચયાપચય), અને Excretion (નિકાલ).

ટેબ્લેટનું બંધારણ (તે શેની બનેલી હોય છે?)

આપણે જે ગોળી ગળીએ છીએ તેમાં માત્ર મુખ્ય દવા જ નથી હોતી. તેમાં બે વસ્તુઓ હોય છે:

• Active Pharmaceutical Ingredient (API): આ મુખ્ય રોગ મટાડનારી અસલી દવા છે, જે ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં (મિલીગ્રામમાં) હોય છે.

• Excipients (અન્ય પદાર્થો): દવાને ચોક્કસ આકાર આપવા, તેને પાવડરમાંથી કડક ગોળી બનાવવા અને પેટમાં જઈને તે ઝડપથી ઓગળી શકે તે માટે તેમાં બાઈન્ડર્સ, કલર અને ફ્લેવર ઉમેરવામાં આવે છે.

વિગતવાર પ્રક્રિયા: સ્ટેપ બાય સ્ટેપ

પેટમાં ઓગળવું (Disintegration & Dissolution)

જ્યારે આપણે ટેબ્લેટ પાણી સાથે ગળીએ છીએ, ત્યારે તે અન્નનળી (Esophagus) દ્વારા પેટમાં પહોંચે છે.

• ટુકડા થવા (Disintegration): પેટમાં રહેલું હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ (Gastric Juice) અને પેટનું હલનચલન ગોળીને તોડીને નાના-નાના કણોમાં ફેરવી નાખે છે.

• ઓગળવું (Dissolution): આ નાના કણો પેટના પ્રવાહીમાં સંપૂર્ણપણે ઓગળીને એક પ્રવાહી મિશ્રણ બની જાય છે.

લોહીના પ્રવાહમાં ભળવું (Absorption)

ગોળી ઓગળી ગયા પછી તે પેટમાંથી આગળ વધીને આપણા નાના આંતરડામાં (Small Intestine) જાય છે.

• નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલોમાં અસંખ્ય નાની લોહીની નસો (Capillaries) આવેલી હોય છે.

• આંતરડાની દીવાલો ઓગળેલી દવાને શોષી લે છે અને તેને લોહીના પ્રવાહમાં (Bloodstream) મોકલે છે.

લિવરનું 'ગળણું' (The First-Pass Metabolism)

આ સ્ટેપ ખૂબ મહત્વનો છે. આંતરડામાંથી શોષાયેલું લોહી સીધું આખા શરીરમાં નથી જતું, પણ તે પહેલા લિવર (યકૃત) માં જાય છે.

• લિવર આપણા શરીરનું કેમિકલ પ્રોસેસિંગ સેન્ટર છે. તે દવાનો થોડોક હિસ્સો તોડી નાખે છે અથવા ફિલ્ટર કરી નાખે છે.

• આ પ્રક્રિયાને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં First-Pass Effect કહે છે. આ જ કારણે ડોક્ટરો દવાના ડોઝ (જેમ કે 250mg કે 500mg) એ રીતે નક્કી કરે છે કે લિવરમાં ફિલ્ટર થયા પછી પણ શરીરમાં પૂરતી દવા બચી રહે.

આખા શરીરમાં વહેંચણી (Distribution)

લિવરમાંથી પસાર થયા પછી, દવા વાળું લોહી હૃદયમાં જાય છે અને હૃદય આ લોહીને આખા શરીરમાં પમ્પ કરે છે.

• દવા આખા શરીરમાં ફરે છે, પણ તે અસર ક્યાં કરશે? દરેક દવાની સપાટી પર ચોક્કસ કેમિકલ સ્ટ્રક્ચર હોય છે, જે શરીરના બીમાર ભાગના Receptors (ગ્રાહક કોષો) સાથે લોક અને ચાવીની જેમ ફિટ થઈ જાય છે.

• દાખલા તરીકે, જો પગમાં વાગ્યું હોય અને તમે પેઇનકિલર લીધી હોય, તો તે દવા લોહી સાથે આખા શરીરમાં ફરશે, પણ તે પગના દુખાવાના સિગ્નલ આપતા કોષો સાથે જોડાઈને દુખાવો બંધ કરી દેશે.

દવાનો શરીરમાંથી નિકાલ (Excretion)

દવા પોતાનું કામ પૂરું કરી લે, એટલે શરીર તેને લાંબો સમય અંદર રાખી શકતું નથી, કારણ કે તે નુકસાન કરી શકે.

• લિવર ફરીથી એ દવાને એવા સ્વરૂપમાં બદલી નાખે છે જેથી શરીર તેને બહાર કાઢી શકે.

• છેલ્લે, કિડની (મૂત્રપિંડ) આ લોહીને ફિલ્ટર કરે છે અને નકામી બચેલી દવાને પેશાબ (Urine) દ્વારા શરીરની બહાર નિકાલ કરી દે છે. કેટલીક દવાઓ મળ અથવા પરસેવા દ્વારા પણ બહાર નીકળે છે.

ટેબ્લેટના પ્રકાર અને કામ કરવાની સ્પીડ

બધી ગોળીઓ એકસરખી કામ નથી કરતી:

• સામાન્ય ટેબ્લેટ: આ પેટમાં જતા જ ૧૫ થી ૩૦ મિનિટમાં ઓગળીને અસર શરૂ કરે છે.

• એન્ટરિક-કોટેડ ટેબ્લેટ (Enteric-coated): આ ગોળીઓ પર ખાસ પડ ચડાવેલું હોય છે જેથી તે પેટના એસિડમાં ન ઓગળે, પણ સીધી આંતરડામાં જઈને જ ઓગળે (જેથી પેટમાં એસિડિટી કે બળતરા ન થાય).

• સસ્ટેન્ડ-રિલીઝ ટેબ્લેટ (Sustained-Release / SR): આ ગોળીઓ એવી રીતે ડિઝાઇન કરેલી હોય છે કે જે શરીરમાં જઈને ધીમે-ધીમે (૧૨ થી ૨૪ કલાક સુધી) દવા મુક્ત કરતી રહે, જેથી દર્દીને વારંવાર ગોળી ન લેવી પડે.