સાદગીપૂર્ણ જીવન જીવીને આ વર્ષના પ્રારંભે જ આ જગતમાંથી વિદાય લેનારા આ મહાનારીને કેટલા લોકો ઓળખાતા હશે ?
મહારાણી કામસુંદરી દેવી બિહારના ભવ્ય અને ઐતિહાસિક દરભંગા રાજના છેલ્લા મહારાણી હતા. તેઓ માત્ર એક શાહી પરિવારના સભ્ય નહોતા, પરંતુ આધુનિક મિથિલાના સાંસ્કૃતિક, શૈક્ષણિક અને સામાજિક ઉત્થાનના પ્રણેતા પણ હતા.
મહારાણી કામસુંદરી દેવીનો જન્મ બિહારની જ એક પ્રખ્યાત રિયાસત ડુમરાંવ (Dumraon) ના શાહી પરિવારમાં થયો હતો. તેઓ નાનપણથી જ સંસ્કારી, ધાર્મિક અને કલા-સાહિત્યપ્રેમી વાતાવરણમાં ઉછર્યા હતા. તેમના લગ્ન દરભંગા રાજના છેલ્લા સત્તાવાર રાજા, મહારાજાધિરાજ ડૉ. સર કામેશ્વર સિંહ સાથે થયા હતા. તેઓ મહારાજાના ત્રીજા પત્ની હતા અને લગ્ન પછી તેઓ દરભંગાના મુખ્ય મહારાણી તરીકે ઓળખાયા. મહારાણી કામસુંદરી દેવીનો સૌથી મોટો ફાળો મિથિલાંચલની લોકકલા (મધુબની પેઇન્ટિંગ) ને જીવંત રાખવામાં અને તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ અપાવવામાં હતો. ૧૯૬૦ના દાયકામાં જ્યારે મિથિલા ક્ષેત્રમાં ભયંકર દુકાળ પડ્યો, ત્યારે તેમણે સ્થાનિક મહિલાઓને રોજગારી આપવા માટે ઘરની દિવાલો પર થતી આ પરંપરાગત કલાને કાગળ અને કાપડ પર ઉતારવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી હતી. દરભંગા રાજ હંમેશાં વિદ્વાનોનો આશ્રયદાતા રહ્યું છે. મહારાણીએ સંસ્કૃત ભાષા, વેદ અને પુરાણોના સંશોધન માટે વિદ્વાનોને મોટી આર્થિક સહાય પૂરી પાડી હતી. મહારાજા કામેશ્વર સિંહના અવસાન બાદ, મહારાણીએ શિક્ષણના પ્રસાર માટે દરભંગા રાજની અનેક સંપત્તિઓ અને જમીનો શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને દાનમાં આપી દીધી. દરભંગામાં આવેલી કામેશ્વર સિંહ દરભંગા સંસ્કૃત યુનિવર્સિટી (KSDSU) અને લલિત નારાયણ મિથિલા યુનિવર્સિટી ના વિકાસમાં દરભંગા પરિવાર અને મહારાણીનો મોટો ફાળો રહ્યો છે. તેમણે સમાજના પછાત અને નબળા વર્ગોના કલ્યાણ માટે, મહિલા સશક્તિકરણ માટે અને ગરીબ બાળકોના શિક્ષણ માટે આ ફાઉન્ડેશનની સ્થાપના કરી હતી, જે આજે પણ કાર્યરત છે.
શાહી વૈભવની વચ્ચે જીવવા છતાં મહારાણી કામસુંદરી દેવી તેમની અત્યંત સાદગી, વિનમ્રતા અને દયાળુ સ્વભાવ માટે જાણીતા હતા. દરભંગા અને મિથિલાની જનતા તેમને 'માતા' સમાન આદર આપતી હતી. રાજવી પ્રથા નાબૂદ થયા પછી પણ લોકોના હૃદયમાં તેમનું સ્થાન રાણી જેવું જ રહ્યું હતું.
મહારાણી કામસુંદરી દેવી લાંબુ આયુષ્ય જીવ્યા હતા. દરભંગા રાજના સુવર્ણકાળ અને ત્યારબાદ બદલાતા સમય (સ્વતંત્રતા પછીનો કાળ) બંનેના તેઓ સાક્ષી રહ્યા હતા. ૨૭ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૦ના રોજ દરભંગાના રામબાગ પેલેસ ખાતે તેમનું અવસાન થયું હતું. તેમના નિધન સાથે મિથિલાના શાહી ઇતિહાસના એક ભવ્ય પ્રકરણનો અંત આવ્યો હતો.
દરભંગા રાજના ઈતિહાસમાં તેમનું નામ માત્ર એક રાણી તરીકે નહીં, પરંતુ મિથિલાની સંસ્કૃતિને બચાવનાર એક સશક્ત મહિલા તરીકે હંમેશાં અમર રહેશે.
આ મહાનારી બિહારના અત્યંત સમૃદ્ધ રાજ્ય દરભંગાના અંતિમ મહારાણી કામસુંદરી દેવી છે જેણે ભારત - ચીન યુદ્ધ વખતે દેશને ૬૦૦ કિલો સોનું, પોતાના ત્રણ વિમાન અને ૯૦ એકર જમીન આપી દીધી હતી. એક સ્ત્રી માટે સોનું ત્યાગવું કેટલું મુશ્કેલ હોય એ સમજી શકાય છે પરંતુ જ્યારે દેશ પર આપતી આવી અને દેશને જરૂર પડી તો કામસુંદરી દેવીએ એમના પતિની હયાતી ન હોવા છતાં દેશને પોતાની મહામૂલી મિલકત અર્પણ કરી દીધી હતી.
આ વર્ષની શરૂઆતમાં જ આ મહાન વિભૂતિએ આ જગતમાંથી વિદાય લીધી. ભારતીય સંસ્કૃતિને સાચા અર્થમાં સમજનાર અને જીવનાર આ મહાનારીને વંદન.
Post a Comment