ભારત માતાના મંદિરો

 

ભારતમાં ભારત માતાના મંદિરોની સંખ્યા ઘણી ઓછી છે અને આ તમામ મંદિરો પ્રમાણમાં આધુનિક સમયમાં બનેલા છે. આમ છતાં, ભારતીય ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિમાં ભારત માતાની વિભાવનાનાં મૂળિયાં અત્યંત ઊંડાં છે.

• વેદોમાં ઉલ્લેખ: ‘ભારતી’ શબ્દનો સૌપ્રથમ સંદર્ભ ઋગ્વેદના 'આપ્રી સૂક્ત'માં મળે છે, જ્યાં તેમને વાગ્દેવી (વાણીની દેવી) તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યા છે. આ સાથે જ 'ભારત વંશ'નો પણ ઉલ્લેખ છે, જેનું નેતૃત્વ સમ્રાટ ભરતે કર્યું હતું.

• મહાભારત અને પુરાણોમાં: મહાભારતમાં આ ભૂમિને 'ભારતવર્ષ' કહેવામાં આવી છે. વિષ્ણુ પુરાણ અનુસાર, સમુદ્રની ઉત્તરે અને હિમાલયની દક્ષિણે આવેલો વિશાળ ભૂભાગ એટલે ભારત, અને અહીં રહેનારા તમામ લોકો 'ભરતની સંતાનો' છે.

ભારત માતાની આધુનિક કલ્પના દેશના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન જનમાનસમાં પ્રબળ બની.

• વંદે માતરમ્: બંકિમચંદ્ર ચેટર્જીએ વર્ષ ૧૮૮૨માં પોતાના પ્રસિદ્ધ ઉપન્યાસ 'આનંદમઠ' (જે બંગાળના દુષ્કાળની પૃષ્ઠભૂમિ પર આધારિત હતો) માં 'વંદે માતરમ્' ગીતની રચના કરી. આ વાર્તામાં ભારત માતાનું શક્તિશાળી ચરિત્ર રજૂ કરાયું હતું.

• પ્રથમ ચિત્ર (૧૯૦૫): પ્રખ્યાત ચિત્રકાર અવનીન્દ્રનાથ ટાગોરે વર્ષ ૧૯૦૫માં ભારત માતાનું સૌપ્રથમ જીવંત ચિત્ર બનાવ્યું.

ચિત્રની વિશેષતા: આ ચિત્રમાં ભારત માતાને ભગવા (કેસરી) રંગની સાડીમાં ચાર ભુજાઓ વાળા દેવી તરીકે દર્શાવાયા છે. તેમના ચાર હાથમાં માનવ જીવનનો સાર છે:

૧. શિક્ષા (શાસ્ત્ર)

૨. દીક્ષા (શ્વેત વસ્ત્રનો ટુકડો)

૩. અન્ન (ડાંગરની ડૂંડી)

૪. વસ્ત્ર (અક્ષમાળા)

બંગાળના ભાગલા વખતે આ ચિત્ર રાષ્ટ્રવાદીઓ માટે પ્રેરણા સ્ત્રોત બન્યું. સિસ્ટર નિવેદિતા આ ચિત્રથી એટલા પ્રભાવિત થયા હતા કે તેઓ આ ચિત્રની લાખો નકલો કરાવીને કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી સુધીના દરેક ઘરમાં પહોંચાડવા માંગતા હતા. આ મૂળ ચિત્ર આજે પણ કોલકાતાના વિક્ટોરિયા મેમોરિયલ હોલમાં સુરક્ષિત છે.

વારાણસીનું અજોડ 'ભારત માતા મંદિર'

વારાણસીમાં મહાત્મા ગાંધી કાશી વિદ્યાપીઠના પરિસરમાં આવેલું ભારત માતાનું મંદિર અનેક રીતે અદ્ભુત છે. આ કોઈ પરંપરાગત મંદિર નથી જ્યાં કોઈ દેવી-દેવતાની મૂર્તિની પૂજા થતી હોય, પરંતુ આ મંદિર 'અખંડ ભારત'ના ભૌગોલિક સ્વરૂપની પૂજા કરે છે.

🏛️ અખંડ ભારતનો સંગમરમરનો નકશો

આ મંદિરમાં મકરાણાના આરસપહાણ (સંગમરમર) પથ્થર પર ભારતનો એક વિશાળ ત્રિપરિમાણીય (3D) નકશો બનાવવામાં આવ્યો છે.

• ચોક્કસ માપદંડ: આ નકશાની ભૂગોળ (Topography) ૧ ઇંચ : ૬.4 માઇલના ચોક્કસ ગુણોત્તરમાં કંડારવામાં આવી છે.

• ભૌગોલિક વિગતો: નકશામાં ૪૫૦થી વધુ પર્વત શિખરો (જેમાં માઉન્ટ એવરેસ્ટ અને K2 સામેલ છે), નદીઓ, મેદાનો, પઠારો અને સમુદ્રના નાનામાં નાના ટાપુઓ પણ સચોટ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ નકશામાં માનવસર્જિત કોઈ પણ રાજકીય સરહદો દર્શાવવામાં આવી નથી.

• વિશેષ ઉત્સવ: સ્વતંત્રતા દિવસ અને પ્રજાસત્તાક દિવસના અવસરે આ નકશાના તમામ જળાશયોમાં પાણી ભરવામાં આવે છે અને આખા નકશાને ફૂલોથી સજાવવામાં આવે છે.

💡 પ્રેરણા અને નિર્માણનો ઇતિહાસ

• પ્રેરણા: આ મંદિરના નિર્માતા બાબુ શિવપ્રસાદ ગુપ્તાને પુણેના એક વિધવા આશ્રમમાં આવો નકશો જોઈને આ મંદિર બનાવવાની પ્રેરણા મળી હતી. લંડનના બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં નકશાઓ જોયા પછી તેમનો આ સંકલ્પ વધુ દ્રઢ બન્યો.

• લોકાર્પણ: તેમણે આ કામ દુર્ગાપ્રસાદ ખત્રીને સોંપ્યું. મંદિરના ઉદ્ઘાટન પહેલાં ૨૪ લાખ ગાયત્રી મંત્રના જાપ કરવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ ૧૯૩૬માં મહાત્મા ગાંધીના હસ્તે વૈદિક મંત્રોચ્ચાર સાથે આ મંદિર દેશને સમર્પિત કરાયું હતું.

• રાષ્ટ્રકવિની અંજલિ: રાષ્ટ્રકવિ મૈથિલીશરણ ગુપ્તાએ આ મંદિર માટે એક સુંદર પંક્તિ લખી છે, જે ત્યાં અંકિત છે:

  "भारत माता का मंदिर यह, समता का संवाद जहाँ,

  सबका शिव कल्याण यहाँ है, पावें सभी प्रसाद यहाँ।"

હરિદ્વારનું ૮ માળનું ભવ્ય ભારત માતા મંદિર

વારાણસીથી તદ્દન વિપરીત, હરિદ્વારનું ભારત માતા મંદિર ધાર્મિક પર્યટકોનું મોટું કેન્દ્ર છે. આ મંદિરનું નિર્માણ સ્વામી સત્યમિત્રાનંદ ગિરીએ વર્ષ ૧૯૮૩માં કરાવ્યું હતું, જેનું ઉદ્ઘાટન તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીના હસ્તે થયું હતું. આ ૮ માળની ભવ્ય ઇમારત છે, જ્યાંથી ગંગા નદી અને રાજાજી નેશનલ પાર્કનો અદ્ભુત નજારો દેખાય છે.

🏢 આઠ માળ (Floors) ની વિગતવાર વિભાવના:

માળ (Floor)	નામ / વિષય	વર્ણન
ભોંયતળિયું (Ground)	ભારત માતા માળ	ભારત માતાની ભવ્ય મૂર્તિ સ્થાપિત છે.
પ્રથમ માળ	શૂર મંદિર	ભારતના વીર શહીદો અને સ્વતંત્રતા સેનાનીઓને સમર્પિત છે.
બીજો માળ	માતૃ મંદિર	ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈ અને મીરાબાઈ જેવી નારી શક્તિઓને સમર્પિત છે.
ત્રીજો માળ	સંત મંદિર	ભારતના મહાન સંતો અને સમાજ સુધારકોને સમર્પિત છે.
ચોથો માળ	સર્વધર્મ સદ્ભાવ	ભારતમાં પ્રચલિત વિવિધ ધર્મો અને તેમની એકતા દર્શાવે છે.
પાંચમો માળ	શક્તિ મંદિર	ભારતની દિવ્ય સ્ત્રી શક્તિઓ અને દેવીઓને સમર્પિત છે.
છઠ્ઠો માળ	વિષ્ણુ મંદિર	ભગવાન વિષ્ણુના વિવિધ અવતારોની પ્રદર્શની છે.
સાતમો માળ	શિવ મંદિર	પરમ આરાધ્ય ભગવાન શિવને સમર્પિત સર્વોચ્ચ માળ છે.

અન્ય પ્રમુખ ભારત માતા મંદિરો અને કલા સ્વરૂપો

📍 કન્યાકુમારીનું ભારત માતા મંદિર

વિવેકાનંદ કેન્દ્રના પરિસરમાં આવેલ આ મંદિરમાં ભારત માતાની ૧૨ ફૂટ ઊંચી સોનેરી મૂર્તિ છે, જેમની પાછળ સિંહ બિરાજમાન છે (જે દર્શાવે છે કે માતા એ દુર્ગાનું જ સ્વરૂપ છે). અહીં સ્વામી વિવેકાનંદની મૂર્તિની આસપાસ ભારતની ૫ પ્રમુખ માતાઓની પ્રતિમાઓ છે:

1. પાર્વતી (ભગવાન ગણેશ અને કાર્તિકેયની માતા)

2. શકુંતલા (સમ્રાટ ભરતની માતા)

3. જીજાબાઈ (છત્રપતિ શિવાજી મહારાજની માતા)

4. શારદા દેવી (સ્વામી વિવેકાનંદના ગુરુમાતા)

5. માતા અમૃતાનંદમયી (આધુનિક સમયના સંત, જેમણે ૨૦૧૭માં આ મંદિરનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું)

📍 ઉજ્જૈનનું ભારત માતા મંદિર

મહાકાલેશ્વર મંદિરની નજીક માધવ સેવા ન્યાસ દ્વારા વર્ષ ૨૦૧૮માં આ નૂતન મંદિર બનાવવામાં આવ્યું છે. આ ૩ માળના મંદિરમાં ભારત માતાની પથ્થરમાંથી કંડારેલી ૧૬ ફૂટ ઊંચી વિશાળ મૂર્તિ છે, જેની આસપાસ નવદુર્ગાના સ્વરૂપો છે. અહીં યોગ કક્ષ, લાઈબ્રેરી અને સભાખંડ પણ છે.

📍 દેવગિરી અથવા દૌલતાબાદ કિલ્લાનું મંદિર (મહારાષ્ટ્ર)

ઔરંગાબાદ (છત્રપતિ સંભાજીનગર) નજીક ૧૧મી સદીના ઐતિહાસિક દેવગિરી કિલ્લામાં એક પ્રાચીન મંદિરના સ્થાને ભારત માતાનું મંદિર બનાવવામાં આવ્યું છે. આ મંદિરના સ્તંભો જોતા તે અત્યંત પ્રાચીન જણાય છે, જેમાં તાજેતરમાં ભારત માતાની મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવી છે.

🎨 શેખાવટીના ભિત્તિચિત્રો (રાજસ્થાન)

રાજસ્થાનના મંડાવવાની એક પ્રખ્યાત શેખાવટી હવેલી'ની દીવાલો પર ભારત માતાનું એક અત્યંત વિશાળ અને સુંદર ભિત્તિચિત્ર (Wall Painting) પણ જોવા મળે છે, જે કલાની દ્રષ્ટિએ અજોડ છે.