અંતિમ સહી

શહેરના સીમાડે આવેલી 'સ્મૃતિ ભવન' હવેલી આજે પણ ભવ્ય હતી, પણ એ ભવ્યતામાં એક અજીબ સૂનકાર હતો. દલપતરામ દાદા હવેલીના હિંડોળા પર બેઠા બેઠા અખબાર વાંચતા, પણ એમની નજર વારંવાર ગેટ તરફ જતી. એમને આશા હતી કે કદાચ કોઈ ગાડી ઉભી રહેશે અને એમના ત્રણેય દીકરાઓમાંથી કોઈ સરપ્રાઈઝ આપવા આવશે. ત્રણેય દીકરાઓ—પરેશ, વિજય અને કલ્પેશ—વિદેશમાં ડોલર અને પાઉન્ડ કમાતા હતા. દાદા માટે દર મહિને લાખો રૂપિયા બેંકમાં જમા થઈ જતા, પણ દાદાને તો રસોડામાં થતો ખીચડીનો અવાજ અને પૌત્રોનો કિલકિલાટ જોઈતો હતો. દીકરાઓ ફોન કરતા ત્યારે વાતચીત માત્ર પાંચ મિનિટમાં પતી જતી: "બાપુજી, તબિયત સાચવજો, દવા લઈ લેજો અને હા... પેલી નેશનલ હાઈવે વાળી જમીનનો ભાવ વધ્યો છે, વેચવી હોય તો કહેજો." દાદા ફોન મૂકીને વિચારતા કે, "જે સંતાનો માટે મેં આખું આયખું ઘસી નાખ્યું, આજે એમની પાસે મારા માટે 'સમય' સિવાય બધું જ છે." એક રાત્રે અચાનક દાદાને છાતીમાં ભાર લાગ્યો. તેમણે પાણી માટે બૂમ પાડી, પણ હવેલીના વિશાળ ઓરડામાં માત્ર પડઘો જ પાછો આવ્યો. રસોઈયો રજા પર હતો. દાદાએ મોબાઈલ ઉઠાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ હાથમાંથી ફોન સરી પડ્યો. કરોડોની મિલકતના માલિક દલપતરામ દાદા એ રાત્રે એક ગ્લાસ પાણી વગર, એકલા અટૂલા, અંધારામાં ઈશ્વરને પ્યારા થઈ ગયા. સવારે જ્યારે દૂધવાળાએ બેલ મારી ત્યારે ખબર પડી કે 'સ્મૃતિ ભવન'નો દીવો બુઝાઈ ગયો છે. સમાચાર મળતા જ ત્રણેય દીકરાઓ સપરિવાર શહેરમાં ઉતરી આવ્યા. રડારોળ તો થઈ, પણ એમાં 'દુઃખ' કરતા 'દેખાડો' વધારે હતો. સ્મશાનમાં પણ ભાઈઓ ધીમેથી જમીનના સોદાની વાત કરતા હતા. બારમું-તેરમું પત્યું એટલે તરત જ મોટા દીકરા પરેશે વકીલ જોષી સાહેબને તેડું મોકલ્યું. "જોષી કાકા, હવેલી અને જમીનના પેપર્સ ક્યાં છે? બાપુજીએ વસિયત તો કરી જ હશે ને?" વકીલ જોષી સાહેબ, જે દલપતરામના બાળપણના મિત્ર હતા, એમની આંખોમાં આ દીકરાઓ માટે તિરસ્કાર હતો. તેમણે શાંતિથી એક કાળું કવર ટેબલ પર મૂક્યું. ત્રણેય વહુઓ અને દીકરાઓ લોભી નજરે કવર સામે જોઈ રહ્યા હતા. વકીલે ગંભીર અવાજે વાંચવાનું શરૂ કર્યું: "મારા વહાલા દીકરાઓ, તમે મને પૂછતા હતા કે મારે શું જોઈએ છે? મારે પ્રેમ જોઈતો હતો, જે તમે ન આપી શક્યા. એટલે હવે મેં મારી સંપત્તિને જ મારો 'પરિવાર' માની લીધી છે. મારી ૫૦ કરોડની તમામ સ્થાવર-જંગમ મિલકત—જેમાં આ હવેલી અને ખેતરની જમીનનો સમાવેશ થાય છે—તે હું 'જનસેવા વૃદ્ધાશ્રમ ટ્રસ્ટ' ને અર્પણ કરું છું." ત્રણેય ભાઈઓ ઉભા થઈ ગયા. "આ શું મજાક છે? બાપુજીનું મગજ ચસકી ગયું હતું!" વકીલે હાથ ઊંચો કરીને આગળ વાંચ્યું: "પરંતુ, મેં મારા દીકરાઓ માટે પણ કાંઈક રાખ્યું છે. કબાટના ગુપ્ત ખાનામાં ત્રણ જૂની ડાયરીઓ પડી છે. એમાં તમારું 'નસીબ' લખેલું છે." દીકરાઓ દોડ્યા અને ડાયરીઓ ખોલી. ડાયરીમાં કોઈ પ્રોપર્ટીના કાગળ નહોતા, પણ દાદાએ છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં દીકરાઓને કરેલા ફોન કોલ્સની વિગતો હતી. કયા દિવસે દીકરાએ ફોન કાપી નાખ્યો હતો, કયા દિવસે 'હું વ્યસ્ત છું' કહીને વાત નહોતી કરી... એ દરેક તારીખ લાલ અક્ષરે લખેલી હતી. વકીલે છેલ્લી લાઇનો વાંચી "જે દીકરાઓ પાસે બાપની પાંચ મિનિટ સાંભળવાની 'ફુરસદ' નહોતી, એ દીકરાઓને બાપની ૫૦ કરોડની મિલકત વાપરવાનો કોઈ 'હક' નથી. મારા આશ્રમમાં એવા મા-બાપ રહેશે જેમના સંતાનો પાસે બધું જ છે, પણ માત્ર સંસ્કાર નથી." વકીલે કવર બંધ કરતા કહ્યું, "તમારી રીટર્ન ટિકિટના પૈસા દાદાએ પહેલેથી જ મૂકી રાખ્યા છે. હવે આ હવેલી અનાથ વૃદ્ધોનું ઘર છે" દીકરાઓ મોં વકાસીને ઊભા રહી ગયા. બહાર ટ્રસ્ટની ગાડી આવી ગઈ હતી. "લોકો કહે છે કે 'વસિયત' એટલે સંપત્તિની વહેંચણી, પણ સત્ય એ છે કે વસિયત એટલે માણસની જિંદગીભરની કમાણીનો 'નિષ્કર્ષ'. જે સંતાનો જીવતા મા-બાપને 'એકાંત' આપે છે, એમને મા-બાપ અંતે 'એકાંત' (મિલકત વગરનું જીવન) જ ભેટમાં આપે છે!" દાદાની વસિયતના છેલ્લા શબ્દો હતા: "યાદ રાખજો, મિલકત તો પથ્થરની દીવાલો છે, અસલી વારસો તો એ સ્મૃતિઓ છે જે તમે કોઈના હૃદયમાં છોડીને જાવ છો. જો તમે હૃદય જીતી ન શક્યા, તો જમીન જીતવાનો કોઈ અર્થ નથી." અંતરધ્વનિ: આજે આપણે પણ આપણા મા-બાપને વસિયતનામું લખવા માટે મજબૂર તો નથી કરી રહ્યા ને? યાદ રાખજો, જે કલમ મિલકત વહેંચે છે, એ જ કલમ સંબંધોનો અંત પણ લખી શકે છે.