મતદાર યાદી સુધારણા અને બંધારણીય અધિકારો: સફાઈના નામે વંચિતતાનો ખતરો?

સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) હેઠળ દેશભરમાં ડ્રાફ્ટ તબક્કે 13.37 કરોડથી વધુ નામો રદ થતાં વિવાદ | સોફ્ટવેર ખામીઓ અને ફોર્મ 7ના જથ્થાબંધ દુરુપયોગ સામે અવાજ | ચૂંટણી પંચની ‘સર્વસમાવેશકતા’ વિરુદ્ધ ‘શુદ્ધિકરણ’ વચ્ચે સર્જાયેલો ગંભીર સવાલ

નવી દિલ્હી:

ભારતીય લોકશાહીનો પાયો 'સાર્વત્રિક પુખ્ત વય મતાધિકાર' (Universal Adult Suffrage) પર ટકેલો છે. જોકે, ચૂંટણી પંચ (ECI) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી તાજેતરની 'સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન' (SIR) ઝુંબેશ હાલ મોટા બંધારણીય અને રાજકીય વિવાદના કેન્દ્રમાં આવી છે. ‘ધ હિન્દુ’ના અહેવાલ મુજબ, દેશના 30 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ત્રણ તબક્કાની SIR કવાયત દરમિયાન ડ્રાફ્ટ તબક્કે અંદાજે 13.37 કરોડ જેટલા મતદારોના નામ યાદીમાંથી કમી (Delete) કરવામાં આવ્યા છે.

મતદારયાદીને બોગસ નામોથી મુક્ત કરવાની 'શુદ્ધિકરણ' (Purification) પ્રક્રિયા હવે મૂળભૂત લોકશાહી અધિકાર છીનવીને 'બાકાત' (Exclusion) તરફ દોરી રહી છે કે કેમ, તે અંગે નિષ્ણાતો અને વિરોધ પક્ષો દ્વારા ગંભીર સવાલો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે.

તકનીકી ભૂલો અને દસ્તાવેજોની ગૂંચવણ

અહેવાલો અનુસાર, મોટા પાયે નામો રદ થવા પાછળ માત્ર સ્થળાંતર કે મૃત્યુ જ નહીં, પરંતુ જટિલ વહીવટી માપદંડો પણ જવાબદાર છે:

• જૂની યાદીઓ સાથે લિંકિંગ: જે મતદારો પોતાની જાતને કે સંબંધીઓને વર્ષો જૂની મતદાર યાદી સાથે લિંક કરી શક્યા નથી અથવા વેરિફિકેશન ફોર્મ સમયસર જમા કરાવી શક્યા નથી, તેમના નામો ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે.
  
  
• સોફ્ટવેરની ‘લોજિકલ ક્ષતિઓ’: ERONet સિસ્ટમમાં સ્પેલિંગના સામાન્ય તફાવત, પરિવાર સંબંધની મર્યાદા કે વય-અંતર (Age gap) જેવી બાબતોને અલ્ગોરિધમ દ્વારા 'ક્ષતિ' ગણી માનવ ચકાસણી વિના ફ્લેગ કરી દેવાઈ હતી.
  
  
• ફોર્મ 6 ની મૂંઝવણ: જે મતદારોના નામ ખોટી રીતે કટ થયા છે, તેમણે પણ ફરીથી જોડાવા માટે 'ફોર્મ 6' ભરવું પડે છે. આ જ ફોર્મ પ્રથમ વખતના નવા મતદારો માટે હોવાથી, આંકડાકીય રીતે જાણી શકાતું નથી કે કેટલા જૂના અન્યાયી રીતે કટ થયેલા મતદારો પુનઃસ્થાપિત થયા.
  
  

ફોર્મ 7 નો સંગઠિત દુરુપયોગ અને કેન્દ્રીકરણ

કર્ણાટક સહિતના રાજ્યોમાં અન્ય મતદારોના નામો રદ કરાવવા માટે વપરાતા ‘ફોર્મ 7’ની અરજીઓ સામૂહિક જથ્થામાં (Bulk applications) આવતા ગંભીર ચિંતા ઊભી થઈ છે. આરોપ છે કે રાજકીય હરીફો મતદારોને બાકાત કરવા માટે આ સિસ્ટમનો દુરુપયોગ કરી રહ્યા છે. વધુમાં, ERONet ડિજિટલ પ્લેટફોર્મના કેન્દ્રીકરણને કારણે સ્થાનિક ‘ઇલેક્ટોરલ રજીસ્ટ્રેશન ઓફિસર’ (ERO) અને બૂથ લેવલ ઓફિસર (BLO)ની પારદર્શિતા અને જવાબદારી નબળી પડી છે.

પરીક્ષાલક્ષી વિશ્લેષણ (UPSC GS-II સ્પેકટ્રમ)

બંધારણીય / કાનૂની જોગવાઈ	મહત્ત્વ અને ભૂમિકા
અનુચ્છેદ 324 (Article 324)	ચૂંટણી પંચને મતદારયાદી તૈયાર કરવા અને ચૂંટણી સંચાલન પર દેખરેખ, નિર્દેશન અને નિયંત્રણની સંપૂર્ણ બંધારણીય સત્તા સોંપે છે.
અનુચ્છેદ 325 અને 326	અનુચ્છેદ 325 ધર્મ, જ્ઞાતિ કે જાતિના આધારે ભેદભાવ વિના એક જ સામાન્ય મતદારયાદીની જોગવાઈ કરે છે, જ્યારે અનુચ્છેદ 326 સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકારની ગેરંટી આપે છે.
RPA, 1950 (લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ)	મતદાર યાદી તૈયાર કરવા, મતદાર બનવાની લાયકાતો અને નોંધણી નિયમો નક્કી કરતો પ્રાથમિક કાયદો.
ચૂંટણી ફોર્મ્સની ભૂમિકા	• ફોર્મ 6: નવા મતદારની નોંધણી • ફોર્મ 7: મતદાર સામે વાંધો / નામ કમી કરવાની અરજી • ફોર્મ 8: વિગતોમાં સુધારો અથવા સરનામાનું સ્થળાંતર

આગળનો માર્ગ (Way Forward)

1. કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું પાલન (Due Process): કોઈ પણ મતદારનું નામ કમી કરતા પહેલાં લેખિત નોટિસ, કારણોની સ્પષ્ટતા અને સુનાવણીની તક (Right to be heard) આપવી ફરજિયાત બનાવવી જોઈએ.
   
   
2. ડેટા પારદર્શિતા: ચૂંટણી પંચે રાજ્યવાર અને મતવિસ્તારવાર કેટલા નામો કયા ચોક્કસ કારણોસર રદ થયા અને તેમાંથી કેટલા પુનઃ ઉમેરાયા તેનો પારદર્શક ઓડિટ ડેટા જાહેર કરવો જોઈએ.
   
   
3. સોફ્ટવેર અલ્ગોરિધમનું સ્વતંત્ર ઓડિટ: ડિજિટલ સોફ્ટવેર દ્વારા આપમેળે થતા ફ્લેગિંગ પર સંપૂર્ણ આધાર રાખવાને બદલે તેનું સ્વતંત્ર ટેકનિકલ ઓડિટ થવું જોઈએ.
   
   
4. BLO દ્વારા ડોર-ટુ-ડોર સત્યાપન: જ્યાં પણ સામૂહિક વિલોપનની શક્યતા હોય, ત્યાં બૂથ લેવલ ઓફિસર્સ (BLOs) દ્વારા ઘરે-ઘરે જઈને ભૌતિક ખરાઈ પુનઃસ્થાપિત કરવી અનિવાર્ય છે, જેથી કોઈ સાચો ભારતીય નાગરિક મતાધિકારથી વંચિત ન રહે.