પશ્ચિમ એશિયામાં ફરી યુદ્ધના ભણકારા: સાઉદી-હૂથી સંઘર્ષ વકર્યો, ‘મક્કા કરાર’ હેઠળ પાકિસ્તાન સૈન્ય કાર્યવાહીમાં જોડાયું

હૂથી વિદ્રોહીઓએ રિયાધ એરપોર્ટ અને ઓઈલ મથકોને નિશાન બનાવ્યા | સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કી વચ્ચે ત્રિપક્ષીય સુરક્ષા ગઠબંધન સક્રિય | લાલ સમુદ્ર (Red Sea) અને બાબ-અલ-મંદેબમાં શિપિંગ સંકટથી ભારતની ચિંતા વધી

રિયાધ / નવી દિલ્હી:

પશ્ચિમ એશિયામાં લાંબા સમયથી ચાલી રહેલું યમન સંકટ વધુ એક ભયાનક વળાંક પર પહોંચ્યું છે. યમનના ઈરાન સમર્થિત હૂથી વિદ્રોહીઓ (અંસાર અલ્લાહ) દ્વારા સાઉદી અરેબિયાના પાટનગર રિયાધ ખાતે આવેલા કિંગ ખાલીદ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ તેમજ મુખ્ય ઓઈલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર શ્રેણીબદ્ધ મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલા કરવામાં આવ્યા છે.

આ હુમલાઓના જવાબમાં સાઉદી અરેબિયાએ વળતો લશ્કરી પ્રહાર શરૂ કર્યો છે. સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે ‘મક્કા કરાર’ (Mecca Pact) તરીકે ઓળખાતા તાજેતરના ત્રિપક્ષીય સંરક્ષણ કરાર હેઠળ પાકિસ્તાન પણ સાઉદી સંયુક્ત દળો સાથે જોડાયું હોવાના અહેવાલો છે, જેમાં પાકિસ્તાને પોતાના લડાકુ વિમાનો અને સૈન્ય તહેનાત કર્યું છે જ્યારે તુર્કી આ ગઠબંધનને લોજિસ્ટિકલ અને રાજકીય સમર્થન પૂરું પાડી રહ્યું છે.

2022ની શાંતિ મંત્રણા નિષ્ફળતાના આરે

વર્ષ 2022માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN)ની મધ્યસ્થતામાં થયેલી યુદ્ધવિરામ સમજૂતી બાદ સાઉદી અરેબિયા અને હૂથી જૂથ વચ્ચે તણાવ નોંધપાત્ર ઘટ્યો હતો. જોકે, તાજેતરના વૈશ્વિક અને પ્રાદેશિક સંઘર્ષોના કારણે હૂથી જૂથે ફરીથી આક્રમક વલણ અપનાવ્યું છે.

• સંરક્ષણાત્મક કરાર આક્રમક બન્યો: ‘મક્કા કરાર’ને મૂળભૂત રીતે સાઉદી પવિત્ર સ્થળોની રક્ષા માટે સંરક્ષણાત્મક પગલા તરીકે રજૂ કરાયો હતો, પરંતુ લશ્કરી કાર્યવાહીમાં સીધા જોડાણથી આ સંઘર્ષ હવે બહુરાષ્ટ્રીય યુદ્ધમાં ફેરવાઈ જવાનું જોખમ ઊભું થયું છે.

• દરિયાઈ માર્ગો પર સીધો ખતરો: બાબ-અલ-મંદેબ સામુદ્રધુની (Bab-el-Mandeb Strait) અને લાલ સમુદ્રમાંથી પસાર થતાં વૈશ્વિક તેલ ટેન્કરો, કોમર્શિયલ કાર્ગો શિપ્સ અને નાગરિક ઉડ્ડયન ક્ષેત્ર ફરી હૂથીઓના મિસાઈલ હુમલાના સીધા દાયરામાં આવી ગયા છે.

ભારત માટે વ્યૂહાત્મક જોખમો 

પરિબળ	ભારત પર અસર અને સંવેદનશીલતા
ઊર્જા સુરક્ષા (Energy Security)	ભારત તેની ક્રૂડ ઓઈલ અને એલએનજી (LNG) જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો પશ્ચિમ એશિયામાંથી આયાત કરે છે. ઓઈલ રિફાઈનરીઓ પરના હુમલાથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ મોંઘું થવાનો ખતરો રહે છે.
દરિયાઈ વેપાર (Maritime Chokepoint)	યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકા તરફ જતો ભારતનો મોટો શિપિંગ વેપાર બાબ-અલ-મંદેબ અને સુએઝ કેનાલ પર નિર્ભર છે. સંઘર્ષના કારણે જહાજોને આફ્રિકા ફરીને જવું પડતાં માલવાહક ભાડાં (Freight rates) અને વીમા પ્રીમિયમમાં ભારે વધારો થાય છે.
ભારતીય ડાયસ્પોરા (Diaspora Welfare)	સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ અને સમગ્ર અખાતી દેશોમાં લાખો ભારતીય કામદારો વસે છે. સિવિલિયન એરપોર્ટ્સ પર હુમલા તેમના સુરક્ષિત આવાગમન અને સુરક્ષા સામે મોટો ખતરો છે.

પરીક્ષાલક્ષી સંકલ્પનાઓ (Key Concepts)

• બાબ-અલ-મંદેબ (Bab-el-Mandeb): લાલ સમુદ્રને એડનની ખાડી (અરબી સમુદ્ર) સાથે જોડતી સાંકડી સામુદ્રધુની. વૈશ્વિક વેપારનું આ મુખ્ય 'ચોકપોઇન્ટ' છે, જે બંધ થતાં વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન ખોરવાઈ જાય છે.

• પ્રોક્સી વૉર (Proxy Conflict): જ્યારે બે શક્તિશાળી સત્તાઓ સામસામે સીધા યુદ્ધમાં ઉતરવાને બદલે અન્ય દેશના સ્થાનિક લડાયક જૂથો કે સંગઠનોને હથિયારો અને નાણાં પૂરા પાડીને યુદ્ધ લડે તેને પ્રોક્સી યુદ્ધ કહે છે (દા.ત. ઈરાન સમર્થિત હૂથી વિરુદ્ધ સાઉદી ગઠબંધન).

• ડિટરેન્સ (Deterrence): વિરોધી પક્ષને આક્રમણ કરતાં રોકવા માટે તેના મનમાં એવી ભીતિ ઊભી કરવી કે તેના હુમલાનો બદલો અત્યંત વિનાશક અને અસહ્ય હશે.

ભારત માટે આગળનો માર્ગ (Way Forward)

1. સંતુલિત મુત્સદ્દીગીરી (Balanced Diplomacy): ભારતે સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન બંને સાથેના તેના સુમેળભર્યા સંબંધોનો ઉપયોગ કરીને તણાવ ઘટાડવા અને UN મધ્યસ્થતાને સમર્થન આપવું જોઈએ.

2. દરિયાઈ સુરક્ષા પ્રોટોકોલ (Operation Sankalp): ભારતીય નૌકાદળ દ્વારા લાલ સમુદ્ર અને અદનની ખાડીમાં ભારતીય જહાજોની સુરક્ષા માટે એસ્કોર્ટ અને સર્વેલન્સ વધુ સઘન બનાવવું.

3. ઊર્જા સ્ત્રોતોનું વૈવિધ્યીકરણ (Energy Diversification): અખાતી દેશો પરની એકતરફી નિર્ભરતા ઘટાડીને રશિયા, પશ્ચિમ આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકા જેવા વૈકલ્પિક રૂટ્સ પર ભાર મૂકવો.

4. ઇવેક્યુએશન અને એવિએશન એડવાઇઝરી: અખાતી દેશોમાં રહેતા નાગરિકો માટે તાત્કાલિક હેલ્પલાઈન, કટોકટી સ્થળાંતર (Evacuation) યોજનાઓ અને ભારતીય એરલાઇન્સ માટે સલામત ફ્લાઇટ કોરિડોર સુનિશ્ચિત કરવા.